Lezing: Commedia dell’Arte door Frans Krom
2024-10-16 20:00 - 22:30 (Europe/Amsterdam) | Het Amsterdams Lyceum, Valeriusplein 15, Amsterdam, 1075 BJ
In het begin van de 15e eeuw ontstaat in het arme en verdeelde Italië een vorm van theater die in korte tijd ongekend populair wordt en ruim twee eeuwen het Europees theater domineert: de Commedia dell’Arte. De speelstijl van de Commedia was grotesk, fysiek en met maskers. Dat was eigenlijk heel ongebruikelijk. De geheel eigenzinnige manier van theater die hierdoor ontstond was niet te vergelijken met enige andere vorm van theater. Het maskertheater was een theatrale reactie op de samenleving van toen. Acteurs vochten zich los uit het elitaire paleistheater en richtten zich op straat tot het volk. Toespelingen op actuele gebeurtenissen en personen vormden de basis. Met thema’s als geld, eten en huwelijkse problemen stond de Commedia dicht bij de gewone mensen.
Frans Krom is masker- en theatermaker uit Amersfoort. Hij heeft zich verdiept in het maskertheater van de Commedia dell’Arte door studies te volgen: bij Antonio Fava uit Reggio Emilia leerde hij de theorie en spel van de Commedia dell’Arte en bij Donato Sartori uit Padua het maken van traditionele leren maskers van de Commedia. De lezing zal dan ook een theatraal karakter hebben en de spreker zal zijn verhaal illustreren met live uitgevoerde demonstraties.

Lezing ~ Het Leven van Mathilde door Gregor Dijkhuis
2025-04-17 20:00 - 22:30
In augustus 2024 is Het Leven van Mathilde uitgekomen, een boek over markgravin Mathilde van Toscane. In een aaneenschakeling van avontuurlijke gebeurtenissen en intriges, vertelt Het Leven van Mathilde de geschiedenis van deze kleurrijke vrouw en haar voorgangers, de Heren van Canossa. Het is de eerste Nederlandstalige monografie over deze bijzondere vrouw, die in Nederland vrijwel onbekend is. Geheel ten onrechte.
Gravin Mathilde van Toscane (1046-1115) is een van de machtigste vorsten in de Hoge Middeleeuwen. Voor de geschiedenis van Italië is zij zelfs zo belangrijk dat de tweede helft van de 11e eeuw wel het ‘Mathildische tijdperk’ wordt genoemd. In deze turbulente tijd, waarin het doorgaans mannen zijn die de dienst uitmaken, houdt eigenzinnige Mathilde stand – met groot doorzettingsvermogen, en strategisch en militair inzicht.
Mathilde’s leven staat in het teken van de voortdurende strijd die zij moet voeren om de enorme nalatenschap veilig te stellen die haar voorouders hadden opgebouwd in Noord- en Midden-Italië. De naam van deze geëmancipeerde, strijdbare gravin is ook onlosmakelijk verbonden met de ‘Gang naar Canossa’. Haar stamburcht in de Apennijnen is het toneel van de boetetocht die keizer Hendrik IV moet ondernemen om zich te verzoenen met paus Gregorius VII. Mathilde is niet alleen de gastvrouw van die topontmoeting maar ook de belangrijkste bemiddelaar.
De 11e eeuw is ook de eeuw van de opkomst van de stadsteden in Italië. In deze turbulente tijd, waarin het doorgaans mannen zijn die de dienst uitmaken, houdt de eigenzinnige Mathilde zich opmerkelijk goed staande – met groot doorzettingsvermogen, strategisch en militair inzicht.
Gregor Dijkhuis (1953) studeerde aan de Universiteit van Amsterdam en was werkzaam als schoolleider in het voortgezet onderwijs. Sindsdien legt hij zich toe op de geschiedenis van de Hoge Middeleeuwen. Van zijn hand verscheen eerder Stupor Mundi, Kroniek van een eigenzinnige keizer (2015), de eerste Nederlandstalige monografie over keizer Frederik II. In 2021 schreef hij De Middeleeuwse Zomer (www.stupormundi.net)

Lezing ~ Federico 'Fred' Carasso in Amsterdam. Emancipatie tussen kunst en politiek door Matisse Huiskens
2025-05-07 20:00 - 22:30
Vrijwel direct na de Mars op Rome in 1922 vertrekt Federico ‘Fred’ Antonio Carasso (1899-1969) definitief uit Italië. Samen met vele anderen gaat hij op zoek naar een betere toekomst – wie weet als kunstenaar. Zijn artistieke ambities waren eerder bijna in de kiem gesmoord, toen hij als arbeider in de FIAT-fabriek in Turijn moest werken. Maar toch lukte het Carasso om te blijven tekenen, bijvoorbeeld voor de communistische krant L’Ordine Nuovo. De opkomst van het fascisme maakte echter ook daar een einde aan. Carasso belandt in Parijs, werkt als ambachtsman, maar werd vanwege zijn linkse idealen een paar jaar later het land uitgezet. Vervolgens komt hij aan in Brussel, hoewel ook daar zijn overtuigingen ertoe zouden leiden dat hij gedwongen werd om weg te gaan.
Na omzwervingen wordt Carasso verhoord op het bureau van de Vreemdelingenpolitie in Amsterdam. Uit het verslag van 8 januari 1934 blijkt dat hij voorlopig in de hoofdstad mocht verblijven, op voorwaarde dat hij zich niet meer met politiek zou inlaten. Carasso belooft plechtig zich tot beeldhouwen te beperken. Echter, in deze lezing wordt een ander licht geworpen op die verklaring van deze weinig bestudeerde, maar zeer actieve kunstenaar.
Carasso’s omvangrijke archief en oeuvre worden vanwege zijn aankomst in Amsterdam grotendeels in Nederland bewaard. In de lezing wordt zijn identiteit als een Italiaanse beeldhouwer in een breder perspectief geplaatst, om vanuit verschillende invalshoeken te kijken naar zijn soms beperkte mogelijkheden tot emancipatie. Wat zegt dat over het werk, de strategieën en de bewegingsruimte van migrerende kunstenaars?
Matisse Huiskens is kunsthistoricus, kunstcriticus en docent moderne en hedendaagse kunst aan de Universiteit Utrecht. In 2023 promoveerde hij aan de Universiteit van Amsterdam en van Salerno op een proefschrift over Fred Carasso in België en Nederland in de jaren ’20 tot en met de jaren ‘50. Daarnaast was hij de afgelopen jaren als onderzoeker en docent verbonden aan het Koninklijk Nederlands Instituut in Rome en het Nederlands Interuniversitair Kunsthistorisch Instituut in Florence.

Lezing ~ Pellegrino Artusi door Saskia Balmaekers
2025-06-04 20:00 - 22:30
Hoe ver en hoe lang de naam Pellegrino Artusi zal weerklinken, daarvan hebben zijn ouders bij zijn geboorte in 1820, in het Italiaanse Forlimpopoli (Emilia-Romagna), nog geen idee. Dat hij op hoge leeftijd een kookboek zal publiceren dat duizenden keren wordt herdrukt, niet alleen in Italië maar ook in Nederland, Frankrijk, de Verenigde Staten en zelfs in Japan, ligt ver buiten hun voorstellingsvermogen. En dat terwijl Pellegrino’s eerste maaltijd het hart van een zwaluw was…
Saskia Balmaekers geeft tijdens haar lezing een kijkje in het leven van Pellegrino Artusi en de tot de totstandkoming van zijn culinaire meesterwerk La scienza in cucina e l’arte di mangiar bene, in het Nederlands vertaald als De wetenschap in de keuken en de kunst om goed te eten. Ze volgt zijn levensloop aan de hand van anekdotes, brieven en verhalen vol smakelijke details, zodat de man achter het bekendste kookboek van Italië een gezicht krijgt dat sprekender is dan de enige foto die van hem bewaard is gebleven. Schuif aan voor een smakelijke avond en maak kennis met Artusi en zijn heerlijke verhalen.
Saskia Balmaekers (1980) is schrijver, journalist en blogger, en bovenal Italiëkenner. Sinds 2010 deelt ze dagelijks de mooiste en lekkerste dingen uit Il Belpaese op de zeer populaire blog Ciaotutti.nl. Eerder verschenen van haar hand o.a. De geheimen van Inferno, De 101 mooiste plekken van Italië, Mijn Rome, Mijn Puglia en Mijn Napels.

Lezing ~ Rome-reizen in het voortgezet onderwijs door Roel Schoonveld
2025-10-15 20:00 - 22:30
Rome is al vele tientallen jaren een gewild reisdoel voor VWO-scholen in ons land, vooral voor gymnasiumleerlingen. In het voorjaar of najaar gaan grote groepen leerlingen met enkele docenten naar de Eeuwige Stad.
In de lezing legt Roel uit hoe ze dat aanpakken – er zijn nogal wat verschillen – met centraal de vraag: hoe kweek je belangstelling bij pubers voor “die ouwe troep”? Tevens komen er ontwikkelingen ter sprake die de reizen tegenwoordig bemoeilijken.
Roel Schoonveld was tientallen jaren als leraar scheikunde verbonden aan Het Amsterdams Lyceum, waar hij ook van 1985 tot 2017 rector was. Hij heeft vele tientallen werkweken geleid ter voorbereiding van de Rome-reizen en ook die reizen zelf geleid en begeleid. Roel maakt sinds 2009 deel uit van het Dante-bestuur.

Lezing ~ Ranuccio Bianchi Bandinelli en de Nederlandse archeologie 1930-1938 door Asker Pelgrom in samenwerking met het NKV
2025-12-10 20:00 - 22:30
In deze lezing staat het Nederlandse intermezzo in de carrière van de beroemde Italiaanse archeoloog Ranuccio Bianchi Bandinell (1900-1975) centraal, die van 1930 tot 1933 als bijzonder hoogleraar Griekse en Voor-Aziatische archeologie aan de Rijksuniversiteit te Groningen verbonden was.
Bandinelli’s ervaringen maken zichtbaar hoezeer de klassieke archeologie met name in dit tijdvak werd beïnvloed door de fascistische cultuurpolitiek, ook op talloze plaatsen in Nederland. Het zou hoe dan ook verkeerd zijn deze invloed enkel uit te leggen als ‘de lange arm’ van het regime in Rome. Ook de gewillige fascinatie van Nederlandse archeologen voor niet alleen het antieke, maar ook het moderne Italië speelde hierbij een belangrijke rol. Na zijn terugkeer in Italië in 1933 kreeg hij een rol in de spotlights van de fascistische propaganda.
Dr. Asker Pelgrom is cultuurhistoricus, gespecialiseerd in de Italiaanse geschiedenis van de negentiende en vroege twintigste eeuw. Hij doceerde aan de universiteiten van Groningen en Utrecht. Van 2017 tot 2021 was hij hoofd Geschiedenis aan het Koninklijk Nederlands Instituut Rome (KNIR) en vervolgens Liaison & Digitization Officer voor het KNIR. Momenteel werkt hij als projectleider voor de stichting Kastelen, historische Buitenplaatsen & Landgoederen (sKBL).

Lezing ~ Petrarca, zijn Boekenkast en zijn Briefwisseling door Christiaan Caspers
2026-01-15 20:00 - 22:00
Petrarca geldt als de uitvinder van het amoureuze sonnet: het veertienregelige gedicht waarin de dichter zijn of haar subjectieve liefdeservaringen vervat en berijmt. De sonnetten in Petrarca’s Canzoniere vonden navolging bij Shakespeare en Ronsard, bij Louise Labé en Elizabeth Barrett Browning en te onzent bij Jacques Perk, Willem Kloos en Hélène Swarth – om maar een willekeurige greep uit de Europese literatuur te doen. Maar Petrarca was nog veel meer dan een liefdespionier: hij was wandelaar, verzamelaar, diplomaat en dwarsdenker. In deze lezing wordt Petrarca via zijn boekenkast benaderd, dat wil zeggen: via de manuscripten die hij opspoorde, bezat, met zich meedroeg, las en annoteerde, en via zijn correspondentie. Zo komen we verrassend dicht bij wat Petrarca naast zijn overweldigende liefde voor ‘Laura’ allemaal bezighield.
Christiaan L. Caspers is docent Klassieke Talen en Kunstgeschiedenis aan het Murmelliusgymnasium te Alkmaar. Hij publiceert regelmatig over de kunst en literatuur van de Oudheidm en hun receptie in de (vroeg-)moderne tijd. Met Tycho Blauw bereidt

Lezing ~ Bijna een Halve Eeuw Nederlands Archeologisch Onderzoek in het Antieke Satricum door Marijke Gnade
2026-02-18 20:00 - 22:30
In het antieke Satricum (het huidige Le Ferriere) vinden al sinds 1977 grootschalige opgravingen door Nederlandse archeologen plaats. De site werd aan het einde van de 19e eeuw ontdekt en deels opgegraven door Italiaanse archeologen. Talloze vondsten afkomstig uit het centrale heiligdom van Mater Matuta en het rijke grafveld buiten de stad werden in het museum van de Villa Giulia in Rome ondergebracht. Daarna raakte de site in de vergetelheid. Toen de site in de jaren 70 werd bedreigd (en deels vernietigd) door grootschalige landbouwactiviteiten, werd het Koninklijk Nederlands Instituut te Rome door de Italiaanse archeologische dienst gevraagd om de opgravingen te hervatten en te redden wat er te redden viel. Die opgravingen duren nog altijd voort en vieren over twee jaar hun vijftigjarig bestaan. Satricum is inmiddels het langstlopende Nederlandse opgravingsproject in het mediterrane gebied. Duizenden studenten hebben er hun praktijkervaring opgedaan.
Marijke Gnade is emeritus hoogleraar Archeologie van pre-Romeinse culturen in Centraal-Italië aan de Universiteit van Amsterdam en sinds 2023 als senior research fellow verbonden aan het Koninklijk Nederlands Instituut in Rome. Sinds 1990 is zij directeur van het Satricumproject. In deze hoedanigheid organiseerde zij in 2014 een grote, semi-permanente, overzichtstentoonstelling over het Nederlands onderzoek in het antieke Satricum. In 2014 ontving zij van de gemeente Latina de Frumento d’Oro, een jaarlijkse prijs voor vrouwen die zich inzetten voor bijzondere activiteiten in de regio Lazio. Sinds november 2016 is zij ere-burger van de gemeente Latina.
Marijke is auteur van vele publicaties (monografieën, tentoonstellingscatalogi en artikelen) over Satricum en zijn grotere betekenis in de context van de pre-Romeinse wereld.

Lezing ~ Natalia Ginzburg: Elk Woord Gewogen door Ine Zantingh
2026-03-12 20:00 - 22:00
In deze lezing maken we nader kennis met de schrijfster Natalia Ginzburg, die in Italië wordt gezien als één van de belangrijkste literatoren van de twintigste eeuw. Veel van haar werk is destijds in het Nederlands vertaald, maar na haar dood in 1991 raakte zij hier in de vergetelheid. Gelukkig is daar sinds vorig jaar verandering in gekomen: toen verscheen er een nieuw vertaling van haar bekendste boek Familielexicon. Ook haar essaybundel Nooit moetje me vragen is recent opnieuw vertaald.
Wie was deze schrijfster voor wie elk woord telde? Hoe kunnen we haar werk lezen? Bij een eerste kennismaking valt vooral de afwezigheid van grote emoties op in haar werk. Waarom doet zij dat, wat is de literaire betekenis ervan? En hoe komt het dat zij ons toch zo weet te raken, als we ons er voor openstellen? De spreekster vertelt over haar leven en werk en zal passages voorlezen uit Familielexicon en Nooit moet je me vragen.
Ine Zantingh studeerde Italiaanse Taal- en Letterkunde en Algemene Taalwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Na haar doctoraal examen behaalde zij een master in de Nederlandse Taal- en Letterkunde en een eerstegraads onderwijsbevoegdheid. Gedurende bijna twintig jaar gaf zij Nederlandse les op een HAVO- en VWO-school in Amsterdam. Voor Dante Alighieri Haarlem geeft Ine taal- en literatuurlessen en leidt ze de conversatieclub Caffè Parlando.
N.B.
Voorafgaand aan de lezing vindt de jaarlijkse Assemblea Generale plaats.

Lezing ~ ‘Inganno’ Meesterlijk Bedrog in de Italiaanse Schilderkunst door Lotte Kokkedee
2026-04-08 20:00 - 22:00
Luca Giordano (1634-1705), beter bekend als ‘Luca fa presto’, stond niet alleen bekend om zijn snelle werkwijze, maar ook om zijn virtuoze imitaties ‘a la maniera di’. Meermaals misleidde de Napolitaanse kunstkameleon nietsvermoedende kunstkenners met zijn doeken in de stijl van illustere voorgangers als Tintoretto, Bassano en zelfs Dürer, tot hij na verloop van tijd triomfantelijk zijn auteurschap aantoonde. De lijn tussen virtuoze misleiding en snood bedrog was dun en subjectief, ook in de vroegmoderne tijd. Kunstbiografen bejubelden Giordano’s mimetische meesterschap, verzamelaars waarschuwden elkaar voor zijn dubieuze praktijken. Giordano was niet de eerste kunstenaar die de grenzen van het fatsoen opzocht met bedrieglijke imitatie: Annibale Carracci, Angelo Caroselli en vele anderen gingen hem voor.Hoe moeten we deze inganni begrijpen: hoe verhouden ze zich tot deeigentijdse kunsttheorie, kunstpraktijk en kunstreceptie?
Lotte Kokkedee studeerde Kunstgeschiedenis, Geschiedenis en Klassieke Zang in Amsterdam, Leiden en Den Haag. Momenteel promoveert ze aan de Universiteit Gent op een onderzoek naar bedrieglijke imitatie en vervalsing in de vroegmoderne schilderkunst. Eerder heeft ze voor verscheidene Amerikaanse en Nederlandse musea gewerkt.

Lezing ~ De Biënnale van Venetië, de Avant-Garde en de Katholieke Kerk: een Verhaal van Ups en Downs door Arnold Witte
2026-05-12 20:00 - 22:00
Sinds 1895 is de Biënnale van Venetië de vitrine van de moderne kunst. Aanvankelijk stond kunsthandel voorop in de tweejaarlijkse tentoonstelling, vervolgens evolueerde dat onder invloed van de fascistische regering tot het strijdtoneel van nationale staten, en na 1948 werd de internationale verbinding via de kunst het belangrijkste thema. Tijdens die hele periode hield de Katholieke Kerk zich afwezig, of nog meer, wees het af, omdat avant-gardisme als ketterij werd gezien. Tot 1956: toen kwam patriarch Roncalli van Venetië, die later Paus Johannes XXIII zou worden, naar de Giardini om het werk van beeldhouwer Giacomo Manzù te bekijken. Dat leidde tot een ommekeer in de verhouding tot de moderne kunst. In 1964 hield kardinaal Montini de ‘Messa degli Artisti’ en zocht hij toenadering tot de kunstenaars van zijn tijd, en in de daaropvolgende decennia zou de katholieke kerk regelmatig aanwezig zijn op de Biënnale. Dat zegt niet alleen iets over de nieuwe oriëntatie van de katholieke kerk, maarillustreert ook de recente ontwikkeling van de Biënnale, en de kunstwereld als geheel, naar sociaal geëngageerde kunst.
In deze lezing zal de geschiedenis van de Biënnale verteld worden aan de hand van deze ups en downs in de relatie met de kerk, en zo inzicht geven in de steeds verschuivende achterliggende doelen van de ‘Tentoonstelling der Tentoonstellingen’.
Arnold Witte is kunsthistoricus en gespecialiseerd in kunstpatronage,en aangesteld als hoofddocent Cultuurbeleid bij de Universiteit van Amsterdam. Hij doet onderzoek naar de rol van kardinalen, en meer in de breedte de Katholieke Kerk, als opdrachtgevers van kunstenaars. Sinds begin 2025 is hij ook voorzitter van Dante Alighieri Amsterdam.
